Euskal Herriko trantsizio garaiko mugimendu politiko, sozial eta kulturalak aztertu ditu, baita Herri Batasunaren sorreran gurutzatu ziren askotariko eragin ideologikoak ere.
Gorka Etxebarria Dueñasek (Gasteiz, 1988) Euskal Herriko trantsizio garaiari erreparatu dio Izan zitekeena. Herri Batasuna eta espainiar trantsizioa (Alberdania) saiakeran. Liburuak Herri Batasuna du abiapuntu, baina egilearen asmoa ez da koalizioaren historia hutsa egitea: hura sortzea eta finkatzea posible egin zuen testuinguru historiko, politiko, sozial eta kulturala aztertzea baizik.
1978an kokatzen da koalizioaren sorrera, baina Etxebarriak aurreko hamarkadetara ere jo du haren erro historikoak aztertzeko. 1960ko hamarkadara eta, zenbaitetan, frankismoaren hasierara egin du atzera, ondoren 1970eko eta 1980ko hamarkadetako gertakarietara itzultzeko.
Ibilbide horretan, Herri Batasunaren sorreran zer korronte ideologikok eragin zuten aztertu du, baita Franco hil osteko baldintza historikoak nola interpretatu ziren eta Euskal Herri Langilearen kontzeptua nola eraiki zen ere. Koalizioak tradizio antifrankistarekin, langile mugimenduko eta auzo elkarteetako kultura asanblearioarekin, euskalduntasun existentzialistarekin eta kultur munduko mugimendu berriekin izandako harremanak ere jorratu ditu.
Egileak azaldu duenez, liburuaren asmoa Euskal Herrian trantsizioaren garaiaren ezagutzari eta ulermen historikoari ekarpena egitea da. Horretarako, euskal abertzaletasunaren eta espainiar nazionalismoaren arteko harreman diskurtsiboa aztertu du, estereotipoei, kontakizun nazionalei eta euskararen garrantziari erreparatuta.
Herri Batasunaren sorrerako eragin ideologikoak
Etxebarriak frankismoari eta haren krisiari buruz azken urteetan espainiar historiografian egindako ekarpenak ere baliatu ditu Hego Euskal Herriko egoera azaltzeko. Horien artean aipatzen ditu langile mugimenduaren eta alderdi iraultzaileen eragina, auzo elkarteek frankismoaren azken krisian izandako garrantzia eta literaturaren zein disidentzia kultural eta sozialaren eragina.
Alderdien barne aldizkariak eta bileren aktak erabilita, Herri Batasunaren sorreran eragin ideologiko ugari egon zirela azaltzen du. Horien artean daude Europako existentzialismoa, Gramsciren pentsamendua eta XIX. mendeko tradizio errepublikar-herritarra.
Diskurtso ideologikoen eta herritarren eguneroko bizimoduaren eta bizi espazioen arteko loturak ere bilatu ditu. Zehazki, herritarrak kultura politiko batekin edo bestearekin bizi diren ingurunearen arabera nola identifikatzen diren aztertu du, baita Herri Batasunak zein tokitan izan zuen arrakasta, zeinetan ez eta horren arrazoiak ere.
Liburuak ez du erantzun definitiborik eman nahi. Sinopsiak azaltzen duenez, irakurlea garaiari “barrutik” begiratzera gonbidatzen du, orduko zentzu markoak eta horizonteak aztertuz. Gertakari zehatzak eta protagonisten bizipenak uztartzen ditu, eta gertatu zenarekin batera, “izan zitezkeen —baina izan ez ziren— beste historiak” ere izendatzen ditu.
Kepa Matxain editoreak nabarmendu du liburuak Herri Batasunaren historia baino gehiago jasotzen duela. Haren hitzetan, koalizioa “izebergaren punta” da, eta liburuak 1978 inguruan Euskal Herrian, Estatu espainiarrean eta nazioartean gertatzen ari ziren mugimendu politiko eta ideologikoei erreparatzen die.
Hala, Izan zitekeena saiakerak Herri Batasunaren erroekin batera, Euskal Herriko historia garaikideko aldi baten azterketa proposatzen du.
